هم نوشته . وقتى مىبينى چطور خداوند حيوانات صغار را روزى مىدهد مىبينى نوشته است هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ « 1 » و وقتى ديدى چطور از هستهء توت درخت به اين بزرگى خلق كرده گويا مىبينى كه بر ورق توت نوشته است إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ « 2 » سعدى نيكو گفته : برگ درختان سبز در نظر هوشيار * هر ورقى دفتريست معرفت كردگار همين طور كه در قرآن نوشته است أَطِيعُوا اللَّهَ « 3 » در تمام ذرّات عالم نوشته است ، پس دنيا قرآن است و هر موجودى نيز يك آيه از آن . مطلب دومى كه مىخواستيم بگوييم اين بود كه خداوند چطور سخن مىگويد ؟ در توجيه اين مطلب گوييم : كلام خدا دو قسم است : يك قسم همين است كه ذكر شد يعنى بدون آنكه صدا و حروفى شنيده شود عالم را خلق كرده ، و عالم كلام خداست ؛ زيرا كه اظهار يك معنايى را مىكند چنان كه شرح آن گذشت و كُنْ فَيَكُونُ « 4 » از اين قبيل كلام است ؛ زيرا امير المؤمنين عليه السّلام مىفرمايد كه خلق كردن خدا فعل اوست ، تا خواست موجودى را در عالم بياورد فورا مىآورد و « كن » گفتن او به لفظ نيست ، چنان كه عبارت حضرت إن شاء الله خواهد آمد . و يك قسم ديگر از كلام الهى خلق حروف است در ديوار و درخت ، چنان كه با حضرت موسى عليه السّلام اين طور تكلم كرد : درخت گفت إِنِّي أَنَا اللَّهُ « 5 » نه اينكه درخت بگويد : من خدا هستم ، بلكه خدا چون حلق و دهن ندارد صدايى از درخت خلق كرد و به گوش موسى عليه السّلام رسانيد ، و در حقيقت خدا گفت : إِنِّي أَنَا اللَّهُ « 6 » به واسطه درخت ، چنان كه شما به واسطهء زبان مىگوييد : من

--> ( 1 ) - ذاريات ( 51 ) : 58 . ( 2 ) - حديد ( 57 ) : 25 . ( 3 ) - آل عمران ( 3 ) : 32 . ( 4 ) - بقره ( 2 ) : 117 . ( 5 ) - قصص ( 28 ) : 30 . ( 6 ) - قصص ( 28 ) : 30 .